وقت‌هايي براي ديدن خورشيد!

عصر دلگير يك روز جمعه، در حالي كه آفتاب تقريباً غروب كرده... فردا امتحان رياضي داري و با وجود اين كه مي دانستي، تقريباً هيچ درس نخوانده اي؛ احساس بي حوصلگي مي كني. با درماندگي روي صندلي نشسته اي و به كتاب هاي باز شده جلوي رويت نگاه مي كني... اي كاش اين جوري نبود. اي كاش مي توانستم خودم را عوض كنم تا هميشه به اين صورت نباشد... يواش يواش خودت را براي دفعه بعد مجاب مي كني و بي خيال امتحان فردا مي شوي... هميشه وقت هست...!

«توماس اديسون» يك نوجوان معمولي بود، يكي مثل شما، ولي وقتي تمام شهر را از دست كارهايش عاصي كرد و نصف قطار را به آتش كشيد و آن سيلي تاريخي را از رئيس قطار خورد، در حالي كه گريه مي كرد، تصميم گرفت براي خودش كسي شود؛ كسي كه ديگر مجبور نباشد به خاطر كارهاي متفاوتش از كسي سيلي بخورد.

پروفسور حسابي، نابغه ايراني، پدر فيزيك ايران، شاگرد انيشتين، صاحب نظريه بي نهايت بودن ذرات، وقتي در بيروت به دليل فقير بودن، از بچه هاي عرب آزار و اذيت مي ديد، به خودش قول داد كه كار خاصي انجام بدهد؛ كاري كه سال ها بعد، با تأسيس اولين كرسي زبان فارسي در دانشگاه بيروت انجام داد.
وجود آدم به قول قديمي ها، كاسه اي است كه بستگي به ميزان خوشي يا ناخوشي، پر و خالي مي شود. هرچه كاسه شما پرتر از ناخوشي شود، درصد بي حوصلگي شما بالاتر مي رود.

روزتان تبديل به روزي دلگير و خاكستري و گرفته مي شود، جوري كه دلتان مي خواهد هرچه زودتر تمام شود تا شايد بتوانيد فردا دوباره خورشيد را ببينيد. ولي افسوس كه فراموش كرده ايد خورشيد درست پشت همين ابرهاست و هر روز شما دلگيرتر از ديروز.

گاهَي وقت ها از شدت فشار و ناراحتي، كاسه تان لبريز مي شود و تا زماني كه به طور كامل خالي شود، مي توانيد تمام دردسرهايي را كه تا به حال به خاطر اين روزهاي خاكستري كشيده ايد، ببينيد.

آن لحظه بهترين موقع براي ديدن دوباره خورشيد پشت ابرهاست؛ بهترين موقع براي دادن يك فرصت تازه به خودتان؛ بهترين موقع براي داشتن فردايي آفتابي.

زندگي  تمام نابغه ها سرشار از اين لحظه هاست؛ لحظه هايي كه به خاطر رنج و تحقير و سختي، كاسه صبرشان لبريز مي شود و به فكر تغيير مي افتند؛ نه فكر تغيير خودشان، كه تغيير دنيا؛ شروعي تازه براي همه...

وقت هايي كه از شدت درماندگي دلت مي خواهد گريه كني يا احساس مي كني توي اين دنيا تك و تنها افتاده اي و حوصله ات از چيزي كه تا به حال بودي سر رفته، بهترين وقت براي شروعي تازه است. كافي است چشم هايت را باز كني و خودت را آماده ديدن آن لحظه كني. آن موقع است كه مي بيني تصميم گرفتن براي شروع، ساده تر از آن چيزي است كه تا به حال فكر مي كردي.

چيه ؟! هنوز مي خواهي بي خيال امتحان فردا بشوي، يا خورشيد را پشت كوه ها ديدي...؟!

امتحان و سلامت رواني دانش‌آموزان

ايام برگزاري امتحانات و حتي مدتي قبل از آن، شور و هيجان خاصي جوانان و نوجوان را فرا مي‌گيرد. همين موضوع گاهي موجب تغييراتي در تغذيه، خواب و بهداشت آنها مي‌شود. نگراني‌هاي دانش‌آموزان در ايام امتحانات، گاهي با فشار خانواده‌ها بيشتر مي‌شود، در حالي كه بايد با اين مساله خيلي عاقلانه و منطقي برخورد كرد.

دانش‌آموز بايد در طول سال، درس بخواند تا در ايام نزديك به امتحان، مجبور نشود با بي‌خوابي و نگراني و در شرايط روحي نامطلوب بيش از حد توان خود فعاليت كند. اگر توجه داشته باشيم كه استعداد همه افراد يكسان نيست، دانش‌آموز را به علت آنكه نمره‌ي امتحاني‌اش از نمره‌ي دانش‌آموز ديگري كمتر شده، ملامت نخواهيم كرد، بلكه بر عكس به خاطر وظيفه شناسي او براي درس خواندن و انجام تكاليفش احساس رضايت و امتنان خواهيم داشت. هر امتحان، در واقع آزموني است كه به صورت مسابقه برگزار مي‌شود. بنابراين موفقيت در كنكور يا ساير امتحانات فقط به ميزان فعاليت داوطلب ارتباط ندارد بلكه به فعاليت داوطلبان ديگر و استعدادهاي آنها نيز ارتباط دارد. بنابراين به هيچ عنوان منطقي نيست كه خانواده‌ها روي فرزندان خود فشار روحي بي‌جا وارد كنند و آنها را گرفتار نگراني‌هاي مضاعف و آزاردهنده نمايند. به طور خلاصه وظيفه دانش‌آموز يا داوطلب كنكور، درس خواندن، تلاش كردن و جديت است؛ اما اگر وظيفه خود را به خوبي انجام داده ولي نتيجه امتحان باب ميل او نيست، نبايد اين موضوع وسيله‌اي براي سرزنش او قرار گيرد. از طرف ديگر اين سوال براي آنها و خانواده‌هايشان مطرح مي‌شود كه مناسب‌ترين و بهترين شيوه‌ي برخورد با آنان چگونه است؟ در اين جا به صورت مختصر، اما كاربردي مطالبي را بيان مي‌كنيم كه هم براي خانواده‌ها و هم براي فرزندان آنها مفيد خواهد بود.

فشارهاي عصبي موجب بروز استرس شده و نتايج بسيار منفي از جمله آثار فيزيولوژيكي مانند حساسيت به بيماري‌هاي معمولي، بيماري‌هاي قلبي و زخم معده، آثار رواني مانند محروميت و تهاجم، اضطراب، افسردگي، فرسودگي و پريشاني، آثار شناختي مانند تقليل نيروي تمركز، حافظه ضعيف و اغتشاش فكري و آثار رفتاري مانند انجام كار نامناسب و غيبت را موجب مي‌شوند.

براي مقابله با استرس و اضطراب در ايام امتحان و آزمون بايد نكاتي را مورد توجه قرار داد كه شامل اقدامات كوتاه مدت و بلند مدت است.

اقدامات كوتاه مدت در مقابله با استرس

اين اقدامات شامل برخورد مقطعي با مسايل و فشارهاي ناشي از امتحانات به شرح زير است:

• برنامه‌ريزي تحصيلي: اين مورد از مهم‌ترين عوامل تخفيف فشار عصبي است. چنانچه برنامه‌ريزي بلندمدت با دقت و به نحو سنجيده انجام شود، بدون ترديد برنامه‌هاي ميان مدت و كوتاه مدت در مسير مطلوب حركت خواهند كرد. برعكس اگر برنامه‌ريزي بلندمدت به طور صحيح انجام نشود كليه برنامه‌هاي ميان مدت و كوتاه مدت دچار اغتشاش شده و نتيجه مسلم آن بروز استرس شديد در دانشجو است. 
• مديريت زمان: در اين رابطه بايد گفت كه انسان به‌طور كلي داراي يك محدوديت زماني 24 ساعته است كه هر شخصي آن را به نحوي مي‌گذارند. بدون ترديد اگر برنامه‌ريزي زماني درستي وجود داشته باشد و هر چيزي در جاي خود انجام  شود، اختلاط و تداخل مسايل در اداره يا امور زندگي و تحصيلي به وجود نخواهد آمد و از بروز هرج و مرج در كارها جلوگيري خواهد شد. با اجراي مديريت زمان علاوه بر اينكه «برنامه‌هاي پرشتاب» از بين خواهند رفت، هرگونه كار و برنامه‌اي در آرامش كامل اجرا خواهد شد.
• تغذيه صحيح و ورزش: آنچه كه در فصل امتحانات براي طبقه در حال تحصيل بسيار مورد تاكيد قرار دارد، تغذيه صحيح و ورزش كردن است. افرادي كه ورزش مي‌كنند در بالا بردن آستانه تحمل فشار عصبي خود موفق هستند و اين كار بايد طبق برنامه و به طور مرتب انجام شود تا بتوان با دفع سموم بدن به تعادل و آرامش رسيد.
• تمدد اعصاب و مراقبه: آموزش تمدد اعصاب يا آرميدگي و يا‌ آرام‌بخشي عضلاني و مراقبه و تمركز، تكنيك‌هاي بسيار مفيدي براي جايگزين كردن هيجانات عصبي و تنشي و احساسات با وضعيت آرام و ملايم هستند كه بايد به وسيله متخصصان و با شيوه‌هاي اصولي و صحيح به كار گرفته شوند تا آثار خود را ظاهر سازند.
• تغيير تدريجي عكس‌العمل‌هاي رفتاري شناختي به فشار عصبي: اين روش بر اين نكته تاكيد دارد كه وقتي نمي‌توانيم دنياي اطراف خود را عوض كنيم، لااقل مي‌توانيم عكس‌العمل‌هاي خود را تغيير داده و آنها را  اصلاح كنيم و توانايي خود را در برخورد با فشارعصبي افزايش دهيم. در فصل امتحانات، ايجاد جو ساكت و آرام اهميت دارد و در عوض از شركت در مهماني‌ها و ديدن و شنيدن برنامه‌هاي تلويزيوني و راديويي- كه از عوامل تخريب آرامش دانش‌آموز هستند- بايد تا حد امكان پرهيز كرد. حالات رفتاري مناسب والدين موجب مي‌شود كه فرزندان در حال تحصيل آنها در فصل امتحانات از آسودگي فكري بيشتري برخوردار شوند.

اقدامات بلندمدت در مقابله با استرس

رعايت اقدامات كوتاه مدت اگر چه براي دانشجويان و دانش‌آموزان به ويژه هنگام فصل امتحانات ضروري و لازم است ولي كافي نيست زيرا تاثير آن موقتي است و جنبه مسكن دارد، فردي كه دچار حمله استرس شده براي نجات خود به هر توصيه‌اي عمل‌ مي‌كند. او داروهاي گوناگون مصرف مي‌كند، به ورزش و تفريح مي‌پردازد، كتاب‌هاي متعدد در اين زمينه مطالعه مي‌كند، به كلاس‌هاي «يوگا» و «مديتيشن و مراقبه» مي‌رود. مفتون آگهي‌هاي پرزرق و برق اين گونه كلاس‌ها كه بيشتر از شرايطي عصبي فرد استفاده تجاري و در واقع سوءاستفاده انساني مي‌كنند، مي‌شود و پس از مدت‌ها تلاش متوجه مي‌شود كه در نقطه شروع قرار دارد و ريشه استرس خشك نشده است و از مخمصه بيرون نيامده است. براي برخورد ريشه‌اي با معضل استرس راه‌هاي زير توصيه شده است.

•  تقويت مباني ديني: دوركهيم مي‌گويد: «انسان موجودي دين‌ورز است و انسان دين‌ورز قدمتي بيشتر از انسان هوش‌ورز دارد». تحقيقات ثابت كرده كه ايمان راسخ و داشتن اعتقادات ديني در حفاظت فرد در مقابل تنش‌ها و وسوسه‌هاي شيطاني بيشترين تاثير را دارد. امروزه پزشكان براي معالجه بيماران روان‌نژند و روان‌پريش، تلاش در جهت استحكام استوانه‌هاي ديني فرد را در مرحله اول اهميت قرار مي‌دهند و به كار بردن دارو را به  عنوان روشي مكمل مي‌دانند كه به بيمار كمكي سطحي و موقتي مي‌كند. اجرا كردن دستورات الهي و سنت‌هاي نبوي در دفع فشار عصبي اهميتي به سزا دارد به طوري كه فرد در برابر شديدترين ضربات عصبي چون درخت تناوري استوار مي‌ايستد. خدامحوري به جاي خود محوري، تقويت ايمان و تلقين اين موضوع كه «... انسان خسران‌پذير است مگر اينكه ايمان، عمل صالح و كشف سنت‌هاي الهي و در نهايت صبر چون او را از گزند بليات و نوسانات روحي حفظ نمايد...» (سوره والعصر).
• معتدل بودن: به عقيده فردريك پرلز انسان معتدل، انسان اين مكان و اين زمان است. به عقيده او انسان با احساس ايمني در لحظه هستي زندگي مي‌كند و در مي‌يابد كه تنها واقعيت همين لحظه است و نيازي به نگريستن به پس و پيش ندارد. انسان معتدل زنداني رويدادها و اوهام نيست، بلكه نقاط ضعف و قدرتش را مي‌شناسد و مي‌پذيرد.
• خروج از محدوديت: نفي هميشگي استرس امكان ندارد مگر اين كه فرد از محدوديت‌هاي خود بيرون آيد. اين محدوديت‌ها مي‌توانند شامل بينش‌هاي محدود، خودخواهي‌ها، رقابت‌هاي مادي بي‌مورد و ستيز مداوم با خود و اطرفيان باشد. با خروج از محدوديت، فرد در مدار ديگري قرار مي‌گيرد و عرفان و مسايل عرفاني را مورد توجه قرار مي‌دهد. آميختن باعرفان اسلامي و آنچه در دين اسلام آمده از جمله دستورات زندگي و شيوه‌هاي رفتاري موثرترين عوامل دفع‌كننده استرس هستند و انسان را روئين روان مي‌سازند.